Κυριακή, 29 Ιανουαρίου 2017

Δέρενα Χαλδίας

➤ χωριό και συστάδα χωριών της Χαλδίας στην κοιλάδα του ομώνυμου ποταμού (βλ. χάρτη).
➤ για την Δέρενα (ή Δέραινα ή Δέρραινα) έχουμε τις παρακάτω πληροφορίες :

1. Αργυρούπολη - 2. Δέρενα - 3. ο δρόμος προς την Σερρίενα

➤ από τον ταξιδιωτικό οδηγό της Infognomon "Ανατολικό Πόντος"
Δέρενα (Kocadal koyu)
αποστάσεις : 45 χλμ ΝΔ της Άρσασσας και 53 Δ της Αργυρούπολη
Πληθυσμός : 291 κάτοικοι
Ελληνικό χωριό στις πηγές του ομώνυμου ποταμού, με 40 οικογένειες και εκκλησία της Υπαπαντής
στο ποτάμι της Δέρενας υπήρχαν επίσης τα ελληνικά χωριά Καλλίστη, Κανάκ, Κάσχα, Άλμη, Κελέντων και Λοντσίονος.

➤ από την Εγκυκλοπαίδεια του Ποντιακού Ελληνισμού
την αναφέρει ως Δέραινα, (η) : Ελληνικό χωριό δίπλα στο ομώνυμο ποτάμι. Κατοικούνταν από 50 οικογένειες και είχε ναό της Υπαπαντής του Χριστού.
Λοντσίονος : Ελληνικό χωριό στης περιφέρεια Δέραινας, που κατοικούνταν από 40 οικογένειες. Το χωριό είχε δύο εκκλησίες, του Αγίου Κωνσταντίνου και των Αγίων Αποστόλων Πέτρου και Παύλου.

➤ από το γεωγραφικό & ιστορικό λεξικό του Γ.Θ. Κανδηλάπτη
   • Δέρραινα (η) Ελληνικόν χωρίον επί του φερώνυμου ποταμίου με 40 οικογ. και ναόν της Υπαπαντής της Θεοτόκου.
   • Λοντσίωνος (το) Κείται εν τη περιφερεία Δερραίνης με 40 ομ. οικογενείας και ναούς του Αγ. Κωνσταντίνου και των Απ. Πέτρου και Παύλου και πατρίς του Σωφρονίου, μητροπολίτου Αχταλείας και Καυκάσου, ου σώζεται και μέρος του ιερού λειψάνου παρά τοις σεγγενέσιν αυτού.
   • Δέρραινας ποτάμ΄(τη) Περιφέρεια και ποτάμιον του ποταμού Κάνεως εν τη Μεσοχαλδία. Το ποτάμιον πηγάζει εκ του Γκιαβούρ-δαγ και μετά ρούν 3 ωρών χύνεται κάτωθεν της Παλαγίας παράτην θέσιν "Άγιος Γεώργιος", όπου υπήρχεν άλλοτε επί των Κομηνών χωρίον ομώνυμον. Επί του ποταμίου τούτου κείνται τα εξής χωρία : Καλλίστη, Νανάκ, Δέρραινα, Κάσχα, Άλμη, Καλέντων και Λοντσίωνος. Κατάφυτον το ποτάμιον εξ οπωροφόρων δένδρων.

➤ δικά μας σχετικά …
   • από του τρισδιάστατους χάρτες το υψόμετρο της Δέρενας είναι περίπου 1.900 μέτρα και του Λοντσίονος 1.600
   • το βουνό στο οποίο βρίσκονται τα χωριά είναι το Κιαβούρ Ντάγ. Δεν βρήκαμε μέχρι σήμερα αρκετές πληροφορίες. Λίγα στοιχεία στην ανάρτησή μας για το Παλαίκαστρο εδώ
   • δεν υπάρχουν άρθρα με το όνομα του χωριού στην ψηφιακή βιβλιοθήκη της ΕΠΜ.

φωτό από το Google Earth - ίσως το μέρος που περιγράφει η ανάρτηση για το Παλαίκαστρο
για την θέση του χωριού Λοντσίονος δεν είναι διασταυρωμένο από 2η πηγή

Σάββατο, 28 Ιανουαρίου 2017

Δ. Κουτσογιαννόπουλος, αναμνήσεις από τον Πόντο

➤ τον Δ.Κ. τον γνωρίσαμε σ' αυτή τη σελίδα. Έχουμε δύο σχετικές αναρτήσεις. Η πρώτη αφορά το βιβλιαράκι του "ανάμεσα στους αντάρτες του Πόντου εδώ & εδώ και η δεύτερη με τίτλο "λαχταρούσα χώμα ελεύθερο, ποθούσα αέρα ελεύθερο .." εδώ

και αυτό είναι ένα μικρό βιβλιαράκι (59 σελ.), έκδοση 1972. Περιλαμβάνει περιληπτικά ότι μας περιγράφει στο προηγούμενο του 1936 αλλά προσθέτει αρκετά όσον αφορά την προσωπική του ζωή στην Τραπεζούντα, στο Βατούμ, στην Ελλάδα.

➤ ξεχωρίσαμε τις πρώτες σελίδες του βιβλίου που παρουσιάζουν ιστορικό ενδιαφέρον. Είναι το καλοκαίρι του 1908. Στην Σαμψούντα όπως μας λέει ο Δ.Κ. υπάρχει ήδη μυστική οργάνωση. Σημειώστε ότι ο Γερμανός Καραβαγγέλης έχει έλθει μήνες πριν στην Σαμψούντα, από τις 25.3.2008. Δείτε επίσης ότι τρεις μήνες μετά έκανε την πρώτη περιοδεία από Πάφρα … ("και τα πιο απόμακρα ορεινά χωριά") - ανάρτηση μας εδώ

από την υποδοχή του Μητροπολίτη Γ. Καραβαγγέλη στις 25.3.1908
από το λεύκωμα "Μικρασιατικά παράλια" εκδ. Rodos Image
στο σημείο (1) αφορά προγενέστερη του 1908,
εννοεί την σφαγή των Αρμενίων του 1896

Παρασκευή, 27 Ιανουαρίου 2017

το αντάρτικο του Πόντου σε 3 σελίδες

Τρίτο άρθρο από το πολυσέλιδο ένθετο της σειράς "επτά ημέρες" της εφημερίδας Καθημερινή με ένα αφιέρωμα στον Πόντο. Ο τίτλος του είναι "το αντάρτικο του Πόντου" και είναι γραμμένο από τον Χρ. Γ. Ανδρεάδη - ετικέτα με άρθρα του εδώ

Αυτή είναι η πιο συνοπτική περιγραφή του αντάρτικου από τον συγγραφέα. Είναι μόλις τρεις σελίδες. Έχουμε αναρτήσει και μια πιο αναλυτική 12 σελίδων εδώ

Τέλος να σχολιάσουμε την αναφορά του συγγραφέα στον αριθμό των ανταρτών του δυτικού Πόντου "... ότι μόλις έφταναν τις 4.000 ..." (στην 2η σελίδα, στο σημείο 1). Βέβαια ο Χρ. Ανδρεάδης επικαλείται την έκθεση της επιτροπής Ποντίων. Δεν μας λέει όμως σε ποια περίοδο αναφέρεται αυτή η έκθεση. Είναι βέβαιο ότι στο ξεκίνημα τους οι ομάδες των ανταρτών ήταν μικρές και ακόμα μικρότερες όταν πρωτοξεκίνησαν. Ο Γερμανός Καραβαγγέλης στο βιβλίο "μορφές Μακεδονομάχων και τα Ποντιακά" της Αντιγόνης Μπέλλου-Θρεψιάδη λέει στην σελίδα 114 : 

"... έτσι σιγά-σιγά σχηματίστηκε ένας ολόκληρος αντάρτικος στρατός, καλά οργανωμένος κι οπλισμένος, είκοσι χιλιάδων ανδρών, που ο Κεμάλ στ' απομνημονεύματά του τον χαρακτηρίζει "έργο και όργανο του Καραβαγγέλη"κι ανεβάζει τον αριθμό του σε τριάντα χιλιάδες".

Τρίτη, 24 Ιανουαρίου 2017

αναμνήσεις από τη ζωή στην Άγκυρα

➤ ότι προηγήθηκε από αυτά που περιγράφει στο βιβλίο της "η Αμάσεια" η Ευδοκία Επέογλου - Μπακαλάκη  - ανάρτηση μας εδώ

σε ένα βιβλίο μόλις 54 σελίδων η συγγραφέας μας περιγράφει τον Ελληνισμό που ζούσε στην Άγκυρα, την ειρηνική περίοδο, την αρχοντιά των Ρωμιών και στο τέλος την βαλτή φωτιά όπου κάηκαν 12.000 σπίτια και "άφησαν να καούν και ελάχιστα τούρκικα, έτσι για τα μάτια!". Το κράτος-δολοφόνος μετέρχεται όλα τα μέσα για να ξεριζώσει τους Ρωμιούς. Όποιος έχει κουράγιο συνεχίζει το διάβασμα ...


μικρή αναφορά

Μεσοχαλδία

➤ 1η δημοσίευση 18.1.2016

"Μεσοχάλδιο : το Βυζαντινό όνομα της περιοχής που καταλαμβάνει το υψίπεδο νότια της Τραπεζούντας, στις παρυφές του όρους Κουλάτ Ντάγ. Το υψίπεδο ονομαζόταν επίσης Μεσοχαλδία. Σ' αυτό βρίσκονταν τα χωριά Κρώμνη, Σταυρίν, Ίμερα, Τσιμερά καθώς και τα άλλα χωριά του Ντορούλ ..."
από την εγκυκλοπαίδεια του Ποντιακού Ελληνισμού

Άρδασσα
1. από το βιβλίο :
•    Γ.Θ. Κανδηλάπτη "γεωγραφικόν και ιστορικόν λεξικόν των χωρίων, κωμοπόλεων και πόλεων Χαλδίας"
•    αντιβολή, υπομνηματισμοί, παρατηρήσεις, γλωσσάριο : Διαμαντής Λαζαρίδης
•    αρχική έκδοση 1931, σύγχρονη έκδοση 2004 - Αφοι Κυριακίδη,


γράφει ο Κανδηλάπτης στο λήμμα Μεσοχαλδία : "το σημερινόν Τορούλ, αποτελουμένη εκ των εξής τμημάτων με 182 χωρία χριστιανικά και τούρκικα …"
Ο συγγραφέας μάλλον λάθεψε με την έκφραση "το σημερινόν Τορούλ". Μεσοχαλδία είναι μια μεγάλη περιοχή με όσα αναφέρονται παρακάτω, πάντα από το βιβλίο του Κανδηλάπτη. Δείτε επίσης τους χάρτες που ακολουθούν.
 

2. λήμμα Μεσοχαλδία (η) – σ. 114 γράφει :
το σημερινόν Τορούλ, αποτελουμένη εκ των εξής τμημάτων με 182 χωρία χριστιανικά και τούρκικα :
1.    Κιουρτούν - Κουρδουνίου
2.    ποτάμιον Τζίζερες ή Τζίτερες ή Αμπρικάντων
3.    Τσίτες ή Τσίτης
4.    Χαβιαίννης
5.    Δερραίνης
6.    Νιβαίνης
7.    Ιμέρας
8.    Κρώμνης
9.    Σταυρίου
10.    Μουζένης
11.    Δεμιρτσήκιοην
12.    Ζύγαννας
13.    Λωρίων και Ρυακίου
με έδραν την Άρδασσαν ή Αρδασσόπολιν
 

3. λήμμα Τορούλ (το) - σ. 152-153 γράφει :
και Τυρόλιον και Τυρολία κατά τους λογίους, τούρκικη ονομασία της Μεσοχαλδίας ως χώρας των αρχαίων Δρίλων. Αποτελείται εκ των εξής τμημάτων ή ποταμιών …
έχει τα παραπάνω και επιπλέον ..
1.    Περίων
2.    Ζερμούδας

4. Έχουμε την γνώμη ότι η Μεσοχαλδία ήταν ένα από πιο πυκνοκατοικημένα μέρη του Πόντου με Ρωμαίικο πληθυσμό. Είχε επίσης την τύχη να έχει αρκετούς λόγιους οι οποίοι συνέγραψαν στα περιοδικά της πρώτης περιόδου τις θύμισες τους.
•    Αβραμάντης Ιωάννης (Τσίτε)
•    Μελανοφρύδης Παντελής (Άδυσσα)
•    Τσιτενός, ψευδώνυμο, άγνωστο ονοματεπώνυμο σε μας (μάλλον ο Αβραμάντης), και όλοι οι άλλοι των περιοχών Κρώμνη, Σταυρίν, Μούζενα


Στο βιβλίο του Κανδηλάπτη, το οποίο είναι ένας θησαυρός, αναφέρονται όλα τα χωριά της Χαλδίας, Μεσοχαλδίας. Δίνουμε παρακάτω δύο μόνο από αυτά.

τμήμα από τον χάρτη του ΚΜΣ

Δευτέρα, 23 Ιανουαρίου 2017

το Ποντιακό αντάρτικο και η γενοκτονία του Σταύρου Γ. Καρκαλέτση

Σταύρος Γ. Καρκαλέτσης, δεν γνωρίζουμε τον συγγραφέα αυτού του βιβλίου. Μάλλον δεν είναι Πόντιος αλλά αυτό δεν έχει σημασία. Πολύ αμφιβάλουμε εάν ο κύριος αυτός διάβασε παραπάνω από πέντε βιβλία για τον Πόντο. Έτσι έγινε "ειδικός" και του ζήτησαν οι εκδότες, (μπορεί να είναι εκδότης ο ίδιος, δεν γνωρίζουμε) να γράψει κάτι σχετικό για να το πουλήσουν τον μήνα Μάϊο, μπορεί να ζητηθεί και για ένθετο από τις εφημερίδες ...


Ξεχωρίσαμε δύο σημεία από ένα γρήγορο σκανάρισμα, δεν αξίζει για κάτι περισσότερο.

1. Αναφέρεται στην ιστορία με την λύκαινα και τον Κοτζά Αναστάς. Λες και ήταν εκεί, αυτόπτης μάρτυρας, θρίλερ… (σελίδα 56)


2. Ποιος είναι αυτός ο Ουστασίδης ρε παιδιά...
 

Φυσικά ο Βασίλης Ουστασίδης είναι ο Βασίλ Ουστά ή Βασίλης Ανθόπουλος. Όσον αφορά την λεζάντα της φωτογραφίας... Εάν όντως είναι στον Καστρότοιχο της Κρώμνης, τα παλικάρια δεν είναι αντάρτες, είναι σίγουρα μέρος της παρέας του Βιόπουλου, οι πρώτοι μουχαπετλήδες !!!

αναρτήσεις μας για τον Βασίλ Ουστά εδώ και εδώ       

ΕΠΜ - υπόμνημα στο χάρτη του Πόντου

αναγνωρίζουμε τα αρχικά, Χρήστος Γ. Ανδρεάδης

Κυριακή, 22 Ιανουαρίου 2017

Κισά Μπατζάκ - Κυριάκος Παπαδόπουλος

➤ 1η δημοσίευση 30.7.2015

η θεματολογία αυτής της σελίδας, είναι γνωστή, είναι ο Πόντος. Τίποτα περισσότερο - τίποτα λιγότερο. Με βάση το παραπάνω, δημοσιεύουμε τις πρώτες σελίδες από ένα βιβλίο που αναφέρεται στον Κισά Μπατζάκ (Κυριάκος Παπαδόπουλος). Την αντιστασιακή του δράση στον Πόντο. Στην Ελλάδα ο καπετάνιος εγκαταστάθηκε στον χωριό Κούκος Πιερίας.





σχόλια μας :
  • τα παραπάνω είναι από το βιβλίο του Γεωργίου Ξανθόπουλου, Κισάμπατζακ - ο τραντέλλενας της Μακεδονίας. (Αφορά την δράση του καπετάνιου εδώ στην Ελλάδα την δεκαετία του '40).
  • τα πλάγια γράμματα στο παραπάνω κείμενο, είναι μάλλον από το βιβλίο του Π. Τανιμανίδη - Γ. Αντωνιάδη "το αντάρτικο του Πόντου".
  •  Ο συγγραφέας Γεώργιος Αντωνιάδης (*) είναι γνωστός Πάφραλης ο οποίος έκανε μεγάλες προσπάθειες ανάδειξης της ιστορίας και της λαογραφίας της περιφέρειας της Πάφρας. Μερικές φορές μάλλον παρασύρθηκε από τον φιλοτοπικισμό του στην προσπάθεια του αυτή. Ο καπετάνιος Αντών Πασάς της Πάφρας, από πουθενά δεν προκύπτει ότι ήταν ο "γενικός αρχηγός" του αντάρτικου του Δ. Πόντου. Το κακό είναι ότι δεν υπήρχε τέτοιος.
  • κατά τον ίδιο τρόπο, ο Κισά Μπατζάκ δεν ήταν αρχηγός στην μάχη του Τσαγκσούρ όπως αναφέρεται παραπάνω. Δείτε επίσης την σχετική μας ανάρτηση εδώ
(*)
δάσκαλος, γεννημένος το 1926 (απεβίωσε το 2014) στην Νέα Μπάφρα Σερρών. Έγραψε αρκετά βιβλία.

Λιβερά Ματσούκας

Λιβερά, σύγχρονη ονομασία Yazlık

Το πιο ιστορικό, ίσως, κεφαλοχώρι της Ματσούκας, με 260 οικογένειες, στη συντριπτική πλειοψηφία φανερούς χριστιανούς και τέσσερις ή πέντε οικογένειες εξισλαμισμένων Ελλήνων. Η Λιβερά ήταν χωρισμένη σε τρεις συνοικισμούς-ενορίες, τη Φάλενα, του Σαγκσενού και την κυρίως Λιβερά, που είχε έξι γειτονιές.

Στη Λιβερά λειτουργούσε πλήρης αστική σχολή με 200 μαθητές, στην οποία επί μια πενταετία διευθυντής ήταν ο ποιητής Στέλιος Σπεράντζας, ο οποίος οργάνωσε τη λειτουργία των σχολείων της περιοχής.

Στη γραφική κωμόπολη, που ήταν πατρίδα της Μαρίας-Γκιούλ μπαχάρ, γυναίκας του σουλτάνου Βαγιαζήτ και μητέρας του σουλτάνου Σελίμ του Α΄, εκτός από το μητροπολιτικό ναό του Αγίου Γεωργίου λειτουργούσε και η εκκλησία της Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Σημειώνεται ότι η Λιβερά υπήρξε η έδρα της μητροπόλεως Ροδοπόλεως, για όσο διάστημα λειτούργησε το 19ο και τον 20ο αι. Μετά την Ανταλλαγή οι Λιβερίτ’ εγκαταστάθηκαν στον Τετράλοφο Κοζάνης, στο Ροδοχώρι Νάουσας, στην Ασβεστόπετρα Πτολεμαΐδας, στην Καστανιά και Λιβερά Λακωνίας κ.α.

[κείμενο & φωτό από το Pontos news]

ΠΕ, 1950, τ. 6


➤ και από μία παλαιότερη ανάρτηση μας :
οι κοιλάδες του Τσεβιζλούκ ...
σχολιάζουμε αυτήν την πολύ ωραία φωτογραφία που βρήκαμε στο δίκτυο ...

Λιβερά, το χωριό μπροστά

(1) η κοιλάδα από Τσεβιζλούκ προς Π. Σουμελά χωρίζεται στα δύο στο ύψος του Κουσπιδή. Από το σκέλος (2) πάει για Π. Σουμελά και από το σκέλος (3) πάει Λαραχανή, συνεχίζει προς Αε Ζαχαρέα, Κρώμνη. Η κοιλάδα (4) είναι αυτή που περνάει από τα χωριά του Χαμψίκιοϊ, Άνω Ματσούκα, συνεχίζει προς Ζύγανα, Τορούλ, Αργυρούπολη κλπ. Η κοιλάδα (5) είναι αυτή που πάει προς χωριά Μουλάκας, Σπέλια. Η μπλέ συνεχόμενη γραμμή (6) είναι ο παλιός δρόμος που συνέδεε το Τσεβιζλούκ με την Χαλδία και περνούσε πάνω από τα βουνά, χάνια Γοργόρογλη, Καρακαπάν, Χοτζά μεζαρί, Αε Σερ. Για τις στράτες αυτές κάναμε σχετικές αναρτήσεις και πτήσεις.

Σάββατο, 21 Ιανουαρίου 2017

η μάχη στο Σαλτούχ - Ιούνιος 1921

➤ 1η δημοσίευση 30.6.2015 

το Σαλτούχ είναι ένα δασοσκεπές βουνό, νότια της Σαμψούντας και του θρυλικού Αγιού τεπέ. Εκεί έλαβε χώρα μια μάχη μεταξύ των ανταρτών της περιοχής και τούρκικου στρατού βοηθούμενου από το ασκέρι του τοπάλ Οσμάν ( ανάρτηση μας εδώ ). Παραθέτουμε την πλέον αναλυτική περιγραφή από το βιβλίο "μαύρη θάλασσα" του Χρήστου Σαμουηλίδη καθώς και από το βιβλίο του καπετάνιου Παντέλ Αγά.

Την μάχη περιγράφει και ο Παντέλ Αγάς στο δικό του βιβλίο, ανάρτηση μας εδώ
Υπάρχουν κάποιες διαφορές στις δύο περιγραφές :
  • Οι άμαχοι κατά τον Παντέλ Αγά ήταν 4.000 κόσμος και όχι 10.000
  • Την συμφωνία με τον Κιρκάσιο Αγά την έκανε ο Παντέλ Αγάς και όχι ο Ιστύλ Αγάς (Στυλιανός Κοσμίδης) όπως γράφει ο Χρ. Σαμουηλίδης.
Πρέπει εδώ να τονισθεί η διαφωνία μεταξύ των καπετάνιων για το αν θα πρέπει να δοθεί μάχη στο Σαλτούχ. Και δεν είναι η μοναδική φορά που διαφώνησαν μεταξύ τους οι καπετάνιοι. Αυτό και μόνο δηλώνει την έλλειψη μιας κεντρικής διοίκησης των ομάδων. Κάθε καπετάνιος "όριζε" την δική του περιοχή-χωριό. Τον ακολουθούσαν πιστά οι μαχητές και ο κόσμος της περιοχής αυτής.

από το βιβλίο του Παντέλ Αγά
το δάσος, πλάτος 5 χιλιόμετρα

Παρασκευή, 20 Ιανουαρίου 2017

σκέψεις πάνω στο ζήτημα των κρυπτοχριστιανών …

τις τελευταίες μέρες βάλαμε αρκετές αναρτήσεις με θέμα τους κρυπτοχριστιανούς. Όλες οι γραφές (βιβλία-περιοδικά) αφορούσαν κάποιες συγκεκριμένες περιοχές όπως Κρώμνη, Σταυρίν, Αργυρούπολη, Σάντα, Τραπεζούντα και τα σιμοχώρια και φυσικά Όφις και Τόνυα. Είναι βέβαιο ότι υπήρξαν κρυπτοχριστιανοί και σε άλλα μέρη όμως δεν έχουμε διαβάσει κάτι σχετικό. Εκείνο που μας έκανε εντύπωση είναι ότι πουθενά δεν διαβάσαμε για κρυπτοχριστιανούς στα χωριά της Μούζενας τα οποία είναι δίπλα στο Σταυρίν.

➤ σημειώνουμε πάλι ότι στα βιβλία και τα περιοδικά της 1ης περιόδου που διαβάσαμε δεν είδαμε σχετικές αναφορές.

➤ την ίδια και μεγαλύτερη εντύπωση μας έκανε ότι πουθενά δεν υπάρχει αναφορά (εξ όσων διαβάσαμε ξαναλέμε …) στον Δ. Πόντο (Σαμψούντα, Πάφρα, Σινώπη, Αμάσεια, Βεζίρκιοπρου, Έρπαα κλπ.) και στον κεντρικό Πόντο (Τρίπολις, Κερασούντα, Κοτύωρα, Φάτσα, Οινόη, Γαράσαρη κλπ.). Μόνο της περιφέρειας Πάφρας είναι γνωστή η διατήρηση της θρησκείας και η επιλογή της Τουρκοφωνίας.

δείτε παρακάτω και θαυμάστε, τέτοιες κασκαρίκες μόνο οι "αφορεσμέν" οι Κρεμέτ επείναν ...

από το βιβλίο "οι Πόντιοι ανά τους αιώνας" τόμος 1ος, 1972
τρισέλιδο άρθρο που θα αναρτήσουμε αργότερα
το υπογράφει ο Ιωάννης Αβραμάντης.
το Ταλταπάν είναι ο οικισμός της νέας Αργυρούπολης. 

Ποντιακά δημοτικά τραγούδια

Ποντιακά Φύλλα, έτος 1937 - τεύχος 22