Σάββατο, 31 Αυγούστου 2019

τη Σαμοήλ ο άρκον...

➤ ένα διήγημα από τον Χρήστο Σαμουηλίδη που δημοσιεύθηκε στην Ποντιακή Στοά, τόμος 1975-1984
 διαδραματίζεται στο χωριό Μαναστήρ' της Άτρας (Αργυρούπολη) και περιγράφει πως ο Σαμοήλ κατάφερε έπιασε και εξημέρωσε την αρκούδα η οποία έφαγε το βόδι, τον Σαρή, της οικογένειας. Την αρκούδα στην συνέχεια έζεψε και της ανέθεσε όλες της δουλειές
 ο Χρ. Σαμουηλίδης υπήρξε για πολλά χρόνια συνεργάτης του ΚΜΣ (1955-1970) και γύρισε όλη την Ελλάδα συλλέγοντας υλικό -βλέπε ανάρτηση μας εδώ
 λίγο μεγάλο αλλά έχει ενδιαφέρον, δίνει μια πολύ καλή εικόνα της ζωής στα χωριά του ιστορικού Πόντου.
 άλλη ανάρτηση μας για το Μαναστήρ' εδώ











βιογραφίες : Αθηνά Καλλιγά - Μακρίδου ( 1901 - 1999 )

➤ γεννήθηκε το 1901 στην Κρίμσκαγια του βορείου Καυκάσου. Οι γονείς της – ο Χριστόφορος Γεωργίου Μακρίδης και η Αρτεμισία Παναγιώτου Κακουλίδου – είχαν 7 παιδιά, το μικρότερο από τα οποία ήταν η ίδια. Τόσο ο παππούς της, Γεώργιος Χριστοφόρου Μακρίδης, όσο και ο πατέρας της, ήταν ιδιοκτήτες ιστιοφόρων και καραβοκύρηδες.

η οικογένεια του πατέρα της είχε εγκατασταθεί στο βόρειο Καύκασο μετά το τέλος του ρωσοτουρκικού πολέμου (1877-78). Ο Α’ παγκόσμιος πόλεμος και η Οκτωβριανή Επανάσταση έγιναν αιτία ν’ αρχίσει αργά τις σπουδές της. Έτσι, γράφτηκε στο Ζάππειο Παρθεναγωγείο της Κωνσταντινούπολης μόλις το 1921 και διδάχτηκε κοντά στα άλλα γαλλικά, αγγλικά και μουσική (πιάνο), ενώ ήδη γνώριζε πολύ καλά και τα ρωσικά. Το 1928, αμέσως μετά την άφιξή της στην Αθήνα, αρχίζει να εργάζεται σε ένα γραφείο αντιπροσωπειών.

στη διάρκεια του ελληνοϊταλικού πολέμου και της κατοχής, παντρεύεται (1943) τον Διονύσιο Καλλιγά, γίνεται μητέρα (1946), και ταυτόχρονα δουλεύει στον Ερυθρό Σταυρό.


η Αθηνά Μακρίδου-Καλλιγά, που δεν γνώρισε άμεσα τον Πόντο, εκτός από ένα διάστημα μικρής παραμονής της στην Τραπεζούντα, στην παιδική της ηλικία, τον είχε και τον διατηρούσε μέσα στην ψυχή της και τίμησε με το παραπάνω τον τίτλο της Πόντιας μάνας.

η δράση της στο χώρο των ποντιακών σωματείων αρχίζει το 1957. Αποτελεί ιδρυτικό μέλος της Παμποντιακής Ένωσης και μετά την έγκριση του Καταστατικού εκλέγεται γενική γραμματέας στο πρώτο 25μελές Δ.Σ. Εκεί προσφέρει τις υπηρεσίες της με ζήλο. 

το 1967, μαζί με τον Ηλία Τσιρκινίδη, πρωτοστατεί στη σύσταση του Καλλιτεχνικού Οργανισμού Ποντίων Αθηνών και εκλέγεται γενική γραμματέας στο πρώτο Δ.Σ., θέση που διατηρεί συνεχώς μέχρι το 1981, οπότε λόγω φόρτου εργασίας (καθήκοντα γενικής γραμματέα στην Επιτροπή Ποντιακών Μελετών) παραιτείται. Δεν παύει όμως να προσφέρει τις υπηρεσίες της είτε ως μέλος του Δ.Σ. είτε ως απλό μέλος του σωματείου. 

η ήρεμη φυσιογνωμία της Αθηνάς, η απλότητά της, η ευγένεια, η ταπεινοφροσύνη, το εξαίρετο ήθος της, σπάνια χαρίσματα που διέθετε, σε συνδυασμό με το υψηλό μορφωτικό της επίπεδο και τη γλωσσομάθειά της, συνέβαλαν στην ανάπτυξη τέτοιων δραστηριοτήτων που προώθησαν τον Κ.Ο.Π.Α. Όλες οι δραστηριότητές του : παραδοσιακό ποντιακό θέατρο, εκδόσεις, προκηρύξεις θεατρικών διαγωνισμών στην ποντιακή διάλεκτο, διαλέξεις, επαφές με το εξωτερικό και πολλές άλλες, φέρνουν την σφραγίδα της. Αναφέρουμε τη συμμετοχή της Ελλάδας στο 8ο ετήσιο λαογραφικό φεστιβάλ του Σμιθσωνείου Ινστιτούτου Ουάσιγκτων τον Απρίλιο του 1974, με 30μελή ομάδα (20 Πόντιοι και 10 Καρπάθιοι), της οποίας την όλη διεκπεραίωση οργανώσεως και καθοδηγήσεως το Υπουργείο Πολιτισμού εμπιστεύθηκε στον Κ.Ο.Π.Α., με υπεύθυνη συνοδό κα διερμηνέα την Αθηνά Καλλιγά.

εκτιμώντας όλα τα παραπάνω προσόντα της ο τέως πρόεδρος της Επιτροπής μας, Οδυσσέας Λαμψίδης, της ανέθεσε το έργο της γενικής γρμματείας στην Επιτροπή Ποντιακών Μελετών, θέση που υπηρέτησε επάξια για 25 περίπου χρόνια. Χαίρεται κανείς να διαβάζει τα κείμενα των πρακτικών και της αλληλογραφίας, θαυμάζοντας την άρτια στρωτή γλώσσα, την ορθή διατύπωση των ιδεών και την άψογη ορθογραφία της. Εκτός των υπηρεσιών της ως γεν. γραμματέας, προσέφερε στην Ε.Π.Μ. πολλά από τα οικογενειακά της κειμήλια, αρκετά από τα οποία σήμερα κοσμούν το Μουσείο της, καθώς και το προσωπικό φωτογραφικό της αρχείο.

η Αθηνά Μακρίδου-Καλλιγά υπήρξε αρχόντισσα σε όλη της τη ζωή. Διακρίνονταν παντού για την πνευματική και ψυχική της καλλιέργεια. Ήταν σεμνή, ειλικρινής και υπομονετική. Γλυκιά και φιλική στη συμπεριφορά της με τους συνανθρώπους της. Απεβίωσε στην Αθήνα το Μάρτιο του 1999.

από την σελίδα της ΕΠΜ, η φωτό από την Εγκυκλοπαίδεια του Π.Ε.

άρθρα της στο ψηφιακό αρχείο της ΕΠΜ

Παρασκευή, 30 Αυγούστου 2019

Χαράλαμπος Μητσόγλου : ζωντανός μάρτυρας της ιστορίας του τόπου μας

εφημερίδα ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ της 13.2.2010
του Φώτη Κουτσαμπάρη

Στα 109 γενέθλιά του ο Χαράλαμπος Μητσόγλου περιγράφει στη "Μ" τη φυγή του από τον Πόντο και τα μετέπειτα πέτρινα χρόνια στην Ελλάδα. Έχει βιώσει τη γενοκτονία του ποντιακού ελληνισμού το 1919 ως αντάρτης στα βουνά του Πόντου, γνώρισε την προσφυγιά μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, ψήφισε για πρώτη φορά το 1933, πολέμησε στο αλβανικό μέτωπο το 1940, τραυματίστηκε σε ενέδρα ανταρτών στον εμφύλιο το 1947.

Απέκτησε έξι παιδιά, το μεγαλύτερο εκ των οποίων μια κόρη που είναι σήμερα 82 χρονών, δώδεκα εγγόνια, δεκαέξι δισέγγονα και δύο τρισέγγονα, ενώ έχασε και τις δύο γυναίκες που παντρεύτηκε. Μετά από όλα αυτά, ο κ. Χαράλαμπος Μητσόγλου, ανήμερα της ονομαστικής του εορτής, γιόρτασε τα 109α γενέθλιά του στο σπίτι της μικρότερης κόρης του στον Ασκό Θεσσαλονίκης παρέα με τη "ΜτΚ", και ύστερα πήγε να παίξει χαρτιά στο καφενείο, που είναι η αγαπημένη του καθημερινή συνήθεια. "Είμαι 9 χρονών. Το κοντέρ μηδένισε στα 100 κι άρχισε να μετρά από την αρχή", λέει με χιούμορ ο κυρ Χαράλαμπος, πιθανόν ο μεγαλύτερος σε ηλικία Έλληνας σήμερα, ο οποίος χαίρει άκρας υγείας.

Ο κ. Μητσόγλου, γιος εμπόρου καπνού στην ευρύτερη περιοχή της Σαμψούντας, γεννήθηκε το 1902 (10 Φεβρουαρίου) στην Τοούζ Αγά (*) της Πάφρας του Πόντου. Σε ηλικία 12 ετών, το 1914, κι ενώ είχε ξεκινήσει ο διωγμός των Αρμενίων από τους Τούρκους, αναγκάστηκε να ανέβει στο βουνό μαζί με τον πατέρα του, τη μητέρα του, τον αδελφό του και τις τρεις αδελφές του, για να γλιτώσουν τη ζωή τους. "Ζούσαμε σαν αγρίμια. Θυμάμαι που έτρωγα χελώνες. Μετά από δύο χρόνια κατεβήκαμε από το βουνό. Για να δούμε αν είχε μπλόκο βάλαμε να πηγαίνει μπροστά μια αγελάδα. Αν άρχιζαν οι πυροβολισμοί με το πέρασμα της αγελάδας, εμείς θα προφυλαγόμασταν. Το 1918 όμως γύρισα πάλι στο βουνό, όταν άρχισαν να μαζεύουν κόσμο και να τους εξοντώνουν. Έτσι έχασα τους γονείς μου και τον αδελφό μου. Τους είχαν σʼ ένα στρατόπεδο συγκέντρωσης και δεν τους έδιναν νερό", θυμάται ο υπεραιωνόβιος.


Πρόσφυγας στη μάνα πατρίδα
Η μετοίκηση έγινε το 1924. Όπως περιγράφει ο κ. Χαράλαμπος, "μπήκαμε σʼ ένα καράβι στην Σαμψούντα με τις τρεις αδελφές μου, δίνοντας 8.000 τούρκικες λίρες. Οι μεγαλύτεροι άντρες είχαν ντυθεί γυναίκες με μουσουλμανικό τσεμπέρι (**). Ήρθαμε στο λιμάνι της Θεσσαλονίκης, όπου περιμέναμε πάνω στο πλοίο, και στη συνέχεια αποβιβαστήκαμε στην Καλαμαριά. Ύστερα ήρθαμε στο Κοκκινόχωμα Λαγκαδά, πάνω από τη Νυμφόπετρα, όπου βρήκαμε τούρκικα σπίτια και μείναμε. Μετά από πολλά χρόνια κατεβήκαμε στη Νυμφόπετρα. Έδωσα 48 δραχμές για να κάνω τα χαρτιά στην κοινότητα και μου τα φάγανε".


Ο κ. Μητσόγλου παντρεύτηκε και έκανε τα πρώτα τρία παιδιά του, όταν η πολιτεία το 1933 θυμήθηκε ότι πρέπει να τον στρατεύσει, σε ηλικία 31 ετών. "Πήγα στην Ηράκλεια Σερρών να υπηρετήσω, σε μια περίοδο αναταραχής στη χώρα. Έκτοτε, ντύθηκα άλλες έξι φορές το χακί", λέει. Στην Ηράκλεια συμμετείχε για πρώτη φορά στις εθνικές εκλογές, και όπως αποκαλύπτει σήμερα, 77 χρόνια μετά, "ψήφισα Ελευθέριο Βενιζέλο".


Ο πόλεμος του ʼ40 βρήκε τον κυρ Χαράλαμπο στα βουνά της Αλβανίας να αντιστέκεται με τον ελληνικό στρατό στους Ιταλούς. Ακόμη και σήμερα ηχούν στα αυτιά του οι οβίδες των εχθρικών αεροπλάνων και οι ριπές των πολυβόλων. Ενώ κατάφερε να βγει αλώβητος σʼ αυτές τις μάχες, τραυματίστηκε με σφαίρες στο πόδι στη διάρκεια του εμφυλίου, το 1947, σε ενέδρα ανταρτών στο Κοκκινόχωμα. Μετά από νοσηλεία ενός έτους σε νοσοκομείο της Αθήνας επέστρεψε στο χωριό του για να συνεχίσει τη ζωή του ως αγρότης, καλλιεργώντας καπνά. Έχασε νωρίς την πρώτη του σύζυγο, ξαναπαντρεύτηκε και απέκτησε άλλα τρία παιδιά. Η δεύτερη σύζυγός του ήταν 20 χρόνια νεότερή του και πίστευε ότι θα τον φρόντιζε στα γεράματα, αλλά έφυγε νωρίτερα από τη ζωή, πριν δύο χρόνια. Ο κ. Μητσόγλου έχει πάει τρεις φορές στη γενέτειρά του, την τελευταία φορά πριν έξι χρόνια.


Το μυστικό της μακροζωίας
Εκείνο που θυμάται από τη μέχρι τώρα ζωή του είναι "φτώχεια, πείνα και δυστυχία". Σήμερα όμως παίρνει αναπηρική σύνταξη, είναι καλά στην υγεία του και ευχαριστεί τον Θεό που του έδωσε τόσα χρόνια. "Κάθε πρωί τον πηγαίνω στο καφενείο για να παίξει ξερή, μέχρι το μεσημέρι. Τρώει, ξεκουράζεται και από τις 7 το βράδυ που ξεκινάει το πρώτο δελτίο ειδήσεων μέχρι τις 11 βλέπει όλα τα δελτία ειδήσεων που παίζουν στα κανάλια", περιγράφει ο γαμπρός του, κ. Ιορδάνης Γκουτζουβελίδης.
Ο κ. Χαράλαμπος δεν έμαθε ποτέ γράμματα και δεν μπορεί να διαβάσει, αν και δεν έχει κανένα πρόβλημα όρασης. Τελευταία άρχισε προληπτικά να παίρνει φάρμακα πίεσης, ενώ σπάνια χρειάστηκε γιατρό. Το μυστικό της μακροζωίας είναι για το ίδιο "να μην καπνίζεις, να τρως υγιεινά και να μην πίνεις εμφιαλωμένα ποτά. Μόνο κόκκινο κρασί από το αμπέλι ή τσίπουρο από την παραγωγή", όπως λέει. Η κόρη του Μαρία όμως αποκαλύπτει ότι "ο πατέρας μου δεν έχει άγχος για τίποτα. Ποτέ δεν είχε άγχος. Τρώει το πρωί τραχανά, κους κους ή χαβίτς, το μεσημέρι τρώει πάντα κρέας γιδίσιο, κάθε μέρα με ένα ποτήρι κρασί, και το βράδυ μια φέτα ψωμί με γιαούρτι ή τυρί, δηλαδή ελαφρά".
Όσον αφορά τη σημερινή πραγματικότητα, ο υπεραιωνόβιος διακρίνει ότι "είναι δύσκολα χρόνια για την οικονομία. Θα μείνει πολύς κόσμος άνεργος. Δεν πάνε καλά τα πράγματα".


(*)
δεν εντοπίσαμε το χωριό.

(**)
ντυνόντουσαν έτσι αυτοί που είχαν ενεργό συμμετοχή στο αντάρτικο και ήταν επισημασμένοι ως καπετάνιοι και γενικά στελέχη της ένοπλης αντίστασης. Οι Τούρκοι τους αναζητούσαν ακόμη και μετά την συμφωνία ανταλλαγής πληθυσμών. Πολλοί από αυτούς τους καπετάνιους, διέφυγαν στην Ρωσία με νοικιασμένα μοτόρια (καραβάκια) με τον οπλισμό τους, τον οποίο πέταγαν στην θάλασσα όταν ήταν σίγουροι ότι η στεριά που πλησίαζαν ήταν Ρώσικη.


η επαρχία της Μελανθίας Πόντου του Θ. Κουρτίδη - #3

πρώτη δημοσίευση Σεπτέμβριος 2017
 
➤ τρίτη ανάρτηση (τελευταία) από το βιβλίο του Θεόδωρου Π. Κουρτίδη "η επαρχία Μελανθίας του Πόντου"
πρώτη εδώ
δεύτερη εδώ
➤ κεφάλαιο : "μονώροφοι πολυκατοικίαι"

η Μεσουδιέ - από το Google Earth, Panoramio

Πέμπτη, 29 Αυγούστου 2019

ΕΠΜ - υπόμνημα στο χάρτη του Πόντου

αναγνωρίζουμε τα αρχικά, Χρήστος Γ. Ανδρεάδης

η επαρχία της Μελανθίας Πόντου του Θ. Κουρτίδη - #2

πρώτη δημοσίευση Σεπτέμβριος 2017

➤ δεύτερη ανάρτηση από το βιβλίο του Θεόδωρου Π. Κουρτίδη "η επαρχία Μελανθίας του Πόντου" - πρώτη εδώ
➤ δύο μικρά κεφάλαια με μεγάλο ενδιαφέρον :
    • οι Τούρκοι της επαρχίας Μελανθίας
    • οι Τενεσούρηδες
➤ άλλες αναρτήσεις μας για την επαρχία Μελανθίας (Μελέτ) εδώ και εδώ

Τετάρτη, 28 Αυγούστου 2019

αφιέρωμα στην Κρώμνη - 4ο μέρος

πρώτη δημοσίευση 27.11.2016

4ο μέρος του αφιερώματος
    • πρώτο μέρος εδώ
    • δεύτερο μέρος εδώ
    • τρίτο μέρος εδώ 
➤ ...ξαν οι αφορισμένοι οι Κρεμέτ !!!
➤ πως απέκτησαν προνόμια από τον Σουλτάνο και πέτυχαν την επέκταση των συνόρων της Κρώμνης μέχρι το Χοτζά Μεζαρί και Λαραχανή, ίσως εις βάρος άλλων χωριών...
➤ αν δεν γινόταν η ανταλλαγή των πληθυσμών του 1923, τώρα η Κρώμνη ίσως ήταν κυρίαρχο κράτος...

ΠΕ, 1983, τ. 49

η επαρχία της Μελανθίας Πόντου του Θ. Κουρτίδη - #1

πρώτη δημοσίευση Σεπτέμβριος 2017

➤ ...και εκεί που πιστεύαμε ότι για την Μελανθία δεν είχαμε πολύ υλικό, να' σου δύο βιβλία που δεν τα είχαμε υπόψη 
το πρώτο είναι του Θεόδωρου Π. Κουρτίδη "η επαρχία Μελανθίας του Πόντου" και το δεύτερο του Αριστείδη Σιδέρη "αναλαμπές στα παρελθόντα μιας χαμένης πατρίδος" που ευγενικά μας παραχωρήθηκε φωτοτυπία του από συγγενικό πρόσωπο του συγγραφέα
άλλες αναρτήσεις μας για την επαρχία της Μελανθίας (Μελέτ)  εδώ  και εδώ  
μένει να εντοπίσουμε υλικό για τις άλλες δύο -ιέ δηλ. την Ρεφαγιέ και την Ρεσσαδιέ 
έχουμε το βιβλίο του Θ. Κουρτίδη (σ' ευχαριστώ Στέλιο...) από το οποίο θα βάλουμε μερικές αναρτήσεις.

   • Θεόδωρου Π. Κουρτίδου, η επαρχία Μελανθίας του Πόντου
   • εκδ. Παναγία Σουμελά, Θεσ/νίκη, 1973
   • σελ. 143






Δευτέρα, 26 Αυγούστου 2019

Μαντζικέρτ : από ξένο ιστορικό περιοδικό

Μαντζικέρτ : η αρχή του τέλους του Eλληνισμού στην Μικρά Ασία

πρώτη δημοσίευση στις 29.5.2015

➤ Μαντζικέρτ 1071 : η καθοριστική μάχη που εδραίωσε τους Τουρκογενείς στον χώρο της Μικράς Ασίας
➤ "...μετά την μάχη του Μαντζικέρτ και μέσα στα επόμενα 10 χρόνια τα Τουρκικά φύλα θα κατακτήσουν το 90% της Μικράς Ασίας..."
➤ ήταν 26 Αυγούστου 

1.    βιβλίο :

Νίκος Τσάγγας
Μαντζικέρτ - η αρχή του τέλους του μεσαιωνικού ελληνισμού
Εκδόσεις Γκοβόστη, 2012
394 σελ.
ήδη βρίσκεται στην 7η έκδοση



➤ το "Μάντζικερτ" είναι η καθοριστική στιγμή του Μεσαιωνικού Ελληνισμού. Είναι η στιγμή εκείνη κατά την οποία η παραπαίουσα, λόγω εσωτερικών κυρίως αντιθέσεων, Βυζαντινή Αυτοκρατορία υφίσταται μία άνευ προηγουμένου πανωλεθρία από τους Σελτζούκους Τούρκους, από την οποία δεν επρόκειτο να συνέλθει ποτέ. Είναι η στιγμή εκείνη όπου οι φιλότιμες πράγματι προσπάθειες του ιδεαλιστή Αυτοκράτορα Ρωμανού Δ' Διογένη καταρρέουν άδοξα εξαιτίας της προδοτικής, κατά κύριο λόγο, στάσεως της ιθύνουσας τάξης του Βυζαντίου, η οποία επειδή δεν ήθελε να υποστεί μείωση της οικονομικής της ισχύος, προκειμένου να αυξηθούν τα έσοδα του κράτους που θα του επέτρεπαν να ανορθώσει την στρατιωτική του ισχύ, η οποία είχε σοβαρά κλονισθεί, και να σωθεί έτσι από τον απειλούμενο όλεθρο, αντέδρασε υπονομεύοντας εκ των έσω την τεράστια προσπάθεια που κατέβαλλε ο Ρωμανός Δ' Διογένης προς αυτή την κατεύθυνση. Είναι η στιγμή εκείνη που το σιδερένιο χέρι του Βυζαντίου μένει παράλυτο από το τρομερό χτύπημα και δίνεται έτσι η δυνατότητα στους κεντροασιάτες νομάδες να εισχωρήσουν ανεμπόδιστα και να εγκατασταθούν μόνιμα πλέον στη μικρασιατική ενδοχώρα.
➤ είναι η στιγμή εκείνη που αρχίζει η αντίστροφη μέτρηση για το χιλιόχρονο Ανατολικό Ρωμαϊκό Κράτος. Είναι η στιγμή εκείνη που ο ελληνικός κόσμος χάνει την οικουμενικότητα του και συρρικνώνεται στη βαλκανική του διάσταση.
➤ κίνητρο για να γραφεί το βιβλίο αυτό ήταν η σφοδρή μου επιθυμία να αποκαταστήσω την ιστορική μνήμη του άδολου πατριώτη Ρωμανού Δ' Διογένη, που τόσο βάναυσα και εντελώς άδικα έχει κακοποιηθεί απ' όλους σχεδόν τους ιστορικούς που ασχολήθηκαν με το ίδιο θέμα.


2.    από το δίκτυο : 

σύνδεσμος εδώ 
ένα αρκετά μεγάλο (περίπου 15 σελίδες) και αναλυτικό άρθρο. Παραθέτουμε μόνο την ενότητα μάχη και συμπεράσματα. (άρθρο του Κωνσταντίνου Λινάρδου).

➤ η μάχη 

ο Διογένης σε μια προσπάθεια ψυχολογικής διερεύνησης του αντιπάλου ζήτησε ως προκαταρκτική συμφωνία για την έναρξη διαπραγματεύσεων να φύγει ο Αλπ Αρσλάν από το σημείο που βρισκόταν ώστε να στήσει εκεί την δική του σκηνή. Ο Αλπ Αρσλάν χωρίς να αρνηθεί συσκεπτόταν με τους επιτελείς του, όταν πληροφορείται ότι δέχεται επίθεση, που οφειλόταν στις εισηγήσεις συμβούλων του αυτοκράτορα που τον έπεισαν τελικά ότι οι Σελτζούκοι απλώς κωλυσιεργούνε μέχρι να μαζέψουνε και άλλες δυνάμεις. Ο Ρωμαϊκός στρατός αποτελείτο από περίπου 35.000 στρατιώτες με ένα τμήμα να είναι πίσω σε εφεδρεία υπό τον αντίπαλο του Διογένη, Ανδρόνικο Δούκα (υιό του Καίσαρα Ιωάννη Δούκα που είχε εξοριστεί) με εντολή να μην αφήνει μεγάλη απόσταση από τον υπόλοιπο στρατό ώστε να μην παρεισφρήσουν οι εχθροί.


Ο αυτοκράτορας είχε τεθεί επικεφαλής του κέντρου που αποτελείτο από τους δικούς του Καππαδόκες, την αυτοκρατορική φρουρά  και το κατάφρακτο ιππικό. Το αριστερό μέρος που αποτελείτο πρώτιστα από τα βαλκανικά τμήματα το ανέθεσε στον Νικηφόρο Βρυέννιο, ενώ το δεξιό που αποτελείτο από τα Μικρασιατικά θέματα και  τους Αρμένιους το ανέθεσε στον Θεόδωρο Αλυάτη, με το ελαφρύ ιππικό (μισθοφόροι κυρίως) να καλύπτει τα πλευρά της στρατιάς. Το αντίστοιχο σχέδιο του Αλπ Αρσλάν προέβλεπε ότι ο έμπιστος του Ταράγκ με 23.000 ιππείς θα εξαπέλυε πλευρικές επιθέσεις, προσπαθώντας να αποφύγει μάχη σώμα με σώμα, ενώ ο ίδιος με 7.000 άντρες θα παρακολουθούσε από ψηλά την εξέλιξη πράττοντας ανάλογα.

Η επίθεση της αυτοκρατορικής στρατιάς είναι ορμητική αλλά και οι αντίπαλοι του επιδέξιοι απέφευγαν την κύκλωση τους ενώ με τους ικανούς τοξότες τους δημιουργούσαν αρκετά προβλήματα. Όμως η συνεχιζόμενη αυτοκρατορική πίεση τους ανάγκασε τελικά να υποχωρήσουν στα γύρω βουνά και όπως βεβαιώνει ο ιστοριογράφος Ματθαίος ο Σύρος υπήρχαν και διαρροές από τους συμμάχους των Σελτζούκων. Γύρω στις επτά το απόγευμα ο Διογένης αποφασίζει να επιστρέψει πίσω, άλλωστε σε λίγο θα νύχτωνε και δεν θα ήθελε να τον βρει το σκοτάδι έξω από το στρατόπεδο το οποίο είχε αφήσει αφύλακτο και από το οποίο είχε απομακρυνθεί αρκετά. Η μάχη για αυτόν είχε τελειώσει, δεν είχε καταφέρει κάποιο συντριπτικό χτύπημα αλλά έδειχνε ότι ήταν ισχυρότερος και ίσως να έπειθε τον αντίπαλο του να δεχτεί ειρήνη με ευνοϊκότερους όρους. 

Αλλά ενώ υποθέτουμε ότι τέτοιες θα ήταν οι σκέψεις στο μυαλό του, με την επιστροφή του στρατού γύρισαν προς τα πίσω και τα αυτοκρατορικά λάβαρα που χρησίμευαν σαν ειδοποιητήριο. Ο στρατός που ήταν κοντά ενήργησε οργανωμένα, όμως η οπισθοφυλακή δεν ήξερε αν η υποχώρηση ήταν τακτικός ελιγμός ή αποτέλεσμα στρατιωτικής ήττας και μέχρι να το διαπιστώσει, οι αντίπαλοι του αυτοκράτορα αξιοποίησαν την μεγάλη ευκαιρία. Έτσι αφού άρχισαν να διαδίδουν ότι ο στρατός ηττήθηκε και ο αυτοκράτορας  σκοτώθηκε, άρχισαν να φεύγουν με τον Ανδρόνικο Δούκα να πρωτοστατεί. Γρήγορα η δική τους φυγή συμπαρέσυρε το σύνολο της οπισθοφυλακής με αποτέλεσμα να υποχωρούν όλοι σε συνθήκες χάους. Ο Αυτοκράτορας διέταξε να σταματήσει η επιστροφή του στρατού για να δούνε ότι δεν ηττήθηκε, όμως σύμφωνα με τον παρόντα Ατταλειάτη αλλά  και  άλλους ιστοριογράφους της εποχής, η κατάσταση δεν ήταν πλέον αναστρέψιμη ... Ο Αλπ Αρσλάν δεν άφησε την ευκαιρία να πάει χαμένη αποφασίζοντας αμέσως επίθεση με κύριο σκοπό την αποκοπή του κέντρου από τα πλαϊνά τμήματα.

Ο αυτοκρατορικός στρατός παρά την φυγή της οπισθοφυλακής εξακολουθούσε να είναι πολύς, όμως τώρα αναδύονταν σε όλο τους το μεγαλείο τα πολυποίκιλα προβλήματα που τον ταλαιπωρούσαν όλο αυτό το διάστημα. Η ελλιπής εκπαίδευση, το χαμηλό ηθικό, η μεγάλη ανομοιογένεια, η υιοθέτηση σκληρής θρησκευτικής πολιτικής κλπ είχαν ως αποτέλεσμα την επικράτηση των διαλυτικών τάσεων στο στράτευμα παρά τις φιλότιμες προσπάθειες πολλών. Έτσι μετά την αποσύνθεση της οπισθοφυλακής οι επόμενοι που πέταξαν τα όπλα προτιμώντας την άναρχη φυγή ήταν οι Αρμένιοι. Μετά την διάλυση και της δεξιάς  πλευράς, οι Σελτζούκοι έριξαν το βάρος τους στην αριστερή πλευρά που την αποτελούσαν κυρίως τα βαλκανικά στρατεύματα. Η πλευρά αυτή είχε την θέληση να αντισταθεί όμως η σφοδρή επίθεση με τόξα του Σελτζουκικού ιππικού επέφερε τελικά την εξάρθρωση της.



Την ίδια στιγμή όσοι από τους υποχωρούντες έφταναν στο στρατόπεδο δεν μπορούσαν να δώσουν μια σαφή εξήγηση για το τι πραγματικά είχε συμβεί … Με την ολοκληρωτική διάλυση των δύο άκρων όλο το Σελτζουκικό ιππικό έπεσε πάνω στο κέντρο του αυτοκρατορικού στρατού που εξακολουθούσε να μάχεται συντεταγμένα, όμως η μάχη ήταν πλέον άνιση. Ο Διογένης με τους Καππαδόκες και την αυτοκρατορική φρουρά έδιναν σκληρό αγώνα  όμως οι Σελτζούκοι έσφιγγαν τον κλοιό όλο και περισσότερο, για να καταφέρουν τελικά να συλλάβουν τραυματισμένο τον ίδιο τον Αυτοκράτορα.
Η Σελτζουκική νίκη ήταν πλήρης αφού εκτός από τον αιχμάλωτο Αυτοκράτορα είχαν στην κατοχή τους αρκετούς αιχμαλώτους αλλά και σχεδόν απείραχτο το αντίπαλο στρατόπεδο αποκομίζοντας μεγάλες ποσότητες λάφυρων και εφοδίων.

➤ συμπεράσματα

μετά την μάχη του Μαντζικέρτ και μέσα στα επόμενα 10 χρόνια τα Τουρκικά φύλα θα κατακτήσουν το 90% της Μικράς Ασίας ενώ η αντεπίθεση της αυτοκρατορίας τα επόμενα χρόνια θα επανακτήσει τα μισά μόνο από αυτά τα εδάφη. Έτσι η παρουσία τους είναι πλέον μόνιμη και σταδιακά αυξανόμενη. Παρόλα αυτά η κατάρρευση του κράτους δεν ήταν τόσο αποτέλεσμα της ήττας στο Μαντζικέρτ, όσο μιας σειράς αιτιών της προηγούμενης πεντηκονταετίας, τελικό αποτέλεσμα των οποίων ήταν να εμφανισθεί  πολιτικά και στρατιωτικά αποδυναμωμένο την κρίσιμη στιγμή. Ο βασικότερος λόγος ήταν η διαμάχη ανάμεσα στους κρατικούς αξιωματούχους και μέρους της αριστοκρατίας με τους στρατιωτικούς γαιοκτήμονες. Οι στρατιωτικοί γαιοκτήμονες εμφανίζονται ιδιαίτερα ενισχυμένοι τον 10ου αιώνα απειλώντας τόσο την κεντρική εξουσία όσο και τους ελεύθερους γεωργούς τους οποίους επιδιώκουν να απορροφήσουν.

Το γεγονός αυτό αναγκάζει τον Βασίλειο Β’ (976-1025) να προχωρήσει σε σειρά μέτρων και ενεργειών με τα οποία θα καταφέρει τελικά να τους αποδυναμώσει. Όμως ο Βασίλειος Β’ δεν απέκτησε απογόνους (δεν παντρεύτηκε ποτέ) ούτε φρόντισε να αναδείξει και να επιβάλλει ένα άτομο που θα συνέχιζε την πολιτική του. Έτσι με τον θάνατο του, η εξουσία περιήλθε αρχικά στον αδερφό του και στη συνέχεια (1028) στις κόρες του αδερφού του  που μόνο όρεξη για πολιτική δεν είχαν. Το γεγονός αυτό αξιοποιούν στο έπακρο οι κρατικοί αξιωματούχοι που κατορθώνουν να ελέγξουν την εξουσία, ανεβάζοντας στον θρόνο συζύγους  περιορισμένων ικανοτήτων που αρέσκονταν απλώς να απολαμβάνουν τα προνόμια της θέσης τους. Οι  στρατιωτικοί θα αντιδράσουν χρησιμοποιώντας το μεγάλο τους όπλο τον στρατό, με αποτέλεσμα αλλεπάλληλες στάσεις και συνεχείς εμφύλιες συγκρούσεις.

Οι κρατικοί αξιωματούχοι με την σειρά τους σε μια προσπάθεια μείωσης της δύναμης των στρατιωτικών θα προβούν σε συνειδητή αποδυνάμωση του στρατού  με διάφορα μέτρα, όπως την δυνατότητα εξαγοράς της θητείας, απόλυση στρατηγών, αλλά κυρίως με την διακοπή της οικονομικής υποστήριξης στα θεματικά στρατεύματα, που σταδιακά αντικαθίστανται από μισθοφόρους. Το γεγονός αυτό οδηγεί σε αποδυνάμωση του στρατεύματος αφού όχι μόνο μειώνεται ο αριθμός και η αξία του αλλά και αυτός που απομένει ως επί το πλείστον χρησιμοποιείται για την εξουδετέρωση των εσωτερικών αντιπάλων. Όπως είναι φυσικό όλη αυτή η κατάσταση ευτελίζει τον θεσμό του αυτοκράτορα αφήνοντας το λαό στο έλεος των αντίπαλων παρατάξεων και των φιλοδοξιών τους.  Έτσι  αρχίζει η παρακμή του θεσμού των θεμάτων με  ταυτόχρονη αποδυνάμωση της ελεύθερης αγροτικής κοινότητας , αυξάνονται τα φορολογικά βάρη, καταργείται το αλληλέγγυο, εμφανίζεται ο θεσμός της πρόνοιας, επεκτείνεται το δικαίωμα φοροσυλλογής από ιδιώτες, κιβδηλώνεται το νόμισμα κλπ.
Όμως σημαντικά προβλήματα θα προκαλέσει και η βίαιη επιβολή του Ορθόδοξου δόγματος, με αποτέλεσμα την εχθρότητα μεγάλης μερίδας του πληθυσμού  ειδικά στις ανατολικότερες περιοχές, ακριβώς την στιγμή που εξαιτίας της εμφάνισης των τουρκικών φύλων, έπρεπε να είναι αρραγής η ενότητα. Επιπλέον  η  πολιτική ελίτ δεν αντιλήφθηκε έγκαιρα και την ουσιώδη διαφορά των επιθέσεων αυτών από προηγούμενες, θεωρώντας  και αυτές παροδικές. Αλλά ακόμη και όταν διαπιστώθηκε ότι σκοπός των επιθέσεων ήταν η μόνιμη εγκατάσταση, δεν κατέστη δυνατό να  ξεπεραστεί το μίσος με αποτέλεσμα όχι μόνο να μην συγκροτηθεί αξιόμαχος στρατός, αλλά να καλούνται Σελτζουκικά στρατεύματα και ως μισθοφόροι εναντίον της μίας ή της άλλης πλευράς …

Η απώλεια μεγάλου μέρους της Μικράς Ασίας ήταν καταστροφική γιατί η περιοχή αυτή ήταν η πλουσιότερη  από όλες τις απόψεις. Η πλειοψηφία του στρατού απαρτιζόταν από άντρες των περιοχών αυτών, οι μεγαλύτερες και πλουσιότερες πόλεις βρίσκονταν εδώ, κατ’ επέκταση και τα περισσότερα έσοδα στα κρατικά ταμεία έρχονταν από τις μικρασιατικές περιοχές.
Η σημασία της Μικράς Ασίας επιβεβαιώνεται και από την εκκλησία που ίδρυε επισκοπές και μητροπόλεις σε περιοχές που είχαν τον ανάλογο πληθυσμό και πλούτο να τις συντηρήσουν.
Από τον κατάλογο των Μητροπόλεων, βλέπουμε ότι το 1050 υπήρχαν 47 στην Μικρά Ασία έναντι 35 που υπήρχαν στις αντίστοιχες Ευρωπαϊκές και Ιταλικές περιοχές. Ένα ακόμη σημαντικό στοιχείο ήταν ότι η Ρωμαϊκή αυτοκρατορία αντιμετώπιζε ταυτόχρονες επιθέσεις σε  περισσότερα του ενός μέτωπα.
Το γεγονός αυτό μετρίασε την δυναμική της αυτοκρατορικής αντεπίθεσης που και λιγότερα έσοδα είχε πλέον και ήταν αναγκασμένη να διασπά τις δυνάμεις της. Παράλληλα  έδωσε την δυνατότητα στους Τούρκους αρχικά να εδραιωθούν, ώστε στη συνέχεια ενισχυμένοι με νέα φύλα και μεταναστεύσεις να περάσουν ξανά από αμυντική σε επιθετική στάση, αρχίζοντας σταδιακά να επιβάλλουν και τους θεσμούς τους στους κατακτημένους υπηκόους. Το γεγονός αυτό έχει γενικότερο αρνητικό αποτέλεσμα αφού οι κατακτητές καταλάμβαναν ακμάζουσες περιοχές με αποτέλεσμα μια γενικότερη οπισθοδρόμηση. Όμως όλα αυτά τα γεγονότα σηματοδοτούν και την οριστική μετατόπιση ισχύος  από την ανατολική στη δυτική Ευρώπη. Τον καιρό του Βασίλειου Β’ η αυτοκρατορία μπορούσε να καυχιέται ότι ήταν το ισχυρότερο από κάθε άποψη χριστιανικό και ευρωπαϊκό κράτος.
Μετά το Μαντζικέρτ και τα όσα επακολούθησαν ο Γερμανός αυτοκράτορας διεκδικούσε χωρίς ενδοιασμούς το δικαίωμα να ονομάζεται αυτοκράτορας των Ρωμαίων, οι Νορμανδοί δήλωναν άφοβα ότι θέλουν να βασιλεύσουν στην Κωνσταντινούπολη και οι Ενετοί απαιτούσαν πλέον να θεωρούνται ισότιμοι εταίροι. Παράλληλα ο Πάπας της Ρώμης όταν αναφερόταν σε ένωση των εκκλησιών εννοούσε την υποταγή της ανατολικής εκκλησίας και της αναγνώρισης των πρωτείων του, ενδεικτικό της αλλαγής ισορροπίας, όταν στις  αρχές του 11ου αιώνα οι Πάπες αν και ανταγωνίζονταν την αυτοκρατορία, φοβούμενοι  ή σεβόμενοι την ισχύ της ήθελαν την φιλία του αυτοκράτορα. Η παρακμή για την αυτοκρατορία άρχιζε…